Bệnh lậu kháng nhiều loại thuốc

Bệnh lậu là một bệnh lây truyền qua đường tình dục (STI) vẫn là vấn đề lớn về sức khỏe cộng đồng. Năm 2020, có 82,4 triệu ca nhiễm mới ở thanh thiếu niên và người lớn từ 15–49 tuổi trên toàn thế giới, với tỷ lệ mắc toàn cầu là 19 trên 1000 phụ nữ và 23 trên 1000 nam giới. Tình trạng kháng thuốc kháng sinh ở bệnh lậu (Neisseria gonorrhoeae) đã tăng nhanh trong những năm gần đây.  

Kháng thuốc (AMR) ở bệnh lậu xuất hiện ngay sau khi thuốc kháng sinh bắt đầu được sử dụng. Tình trạng này đã tiếp tục lan rộng trong 80 năm qua, ảnh hưởng đến các loại thuốc như Tetracycline, Macrolide (bao gồm Azithromycin), Sulfonamid phối hợp Trimethoprim, và gần đây hơn là Quinolone. Ở nhiều quốc gia, tình trạng kháng Ciprofloxacin cực kỳ cao, kháng Azithromycin đang gia tăng, và tình trạng kháng hoặc giảm nhạy cảm với Cefixime và Ceftriaxone tiếp tục xuất hiện.

Bệnh lậu kháng thuốc rộng khắp với khả năng kháng thuốc ở mức độ cao đối với phương pháp điều trị lậu hiện đang được khuyến cáo (Ceftriaxone) kể cả khả năng kháng Penicillin, Sulphonamide, Tetracycline, Fluoroquinolones và Macrolide (bao gồm cả Azithromycin) được gọi là siêu vi khuẩn lậu hoặc siêu lậu.

Thất bại điều trị đầu tiên được báo cáo bằng Cefixime là ở Nhật Bản. Trong thập kỷ qua, thất bại đã được xác nhận trong việc chữa khỏi bệnh lậu bằng Ceftriaxone đơn độc hoặc kết hợp với Azithromycin hoặc Doxycyline đã được báo cáo ở Úc, Pháp, Nhật Bản, Slovenia, Thụy Điển và Vương quốc Anh và Bắc Ireland. Năm 2016, thất bại toàn cầu đầu tiên trong việc chữa khỏi bệnh lậu họng bằng liệu pháp kép (Ceftriaxone 500 mg cộng với Azithromycin 1 gram) đã được xác nhận tại Vương quốc Anh. Một chủng lậu cầu kháng Ceftriaxone đang lan rộng trên toàn cầu đã được báo cáo ở Đan Mạch, Pháp, Nhật Bản và Vương quốc Anh. Năm 2018, chủng lậu cầu đầu tiên trên toàn cầu có khả năng kháng Ceftriaxone và kháng Azithromycin cao gây ra bệnh lậu họng đã được báo cáo ở Vương quốc Anh. Ngày càng có nhiều trường hợp thất bại điều trị được báo cáo từ Áo, Vương quốc Anh và các quốc gia khác.

Tất cả các trường hợp thất bại điều trị được ghi nhận (ngoại trừ một trường hợp gần đây ở Vương quốc Anh), đều là nhiễm lậu hầu họng. Phần lớn các trường hợp bệnh lậu ở hầu họng đều không có triệu chứng. Thuốc kháng sinh không thấm sâu vào mô ở khu vực đó, và hầu họng cũng là nơi trú ngụ của các vi khuẩn Neisseria có nguồn gốc tự nhiên, có thể góp phần gây kháng thuốc. Hầu hết dữ liệu về vấn đề này đến từ các quốc gia có thu nhập cao; tuy nhiên, phần lớn các trường hợp mắc bệnh lậu lại xảy ra ở các quốc gia và khu vực có nguồn lực hạn chế hơn.

Điều này cho thấy các báo cáo về thất bại điều trị và kháng thuốc ở những khu vực giàu có chỉ là phần nổi của gánh nặng y tế toàn cầu. Dữ liệu giám sát về tình trạng kháng kháng sinh và thất bại điều trị ở các nước nghèo còn rất khan hiếm và cần được cải thiện. Tình trạng kháng Ceftriaxone của lậu cầu, lựa chọn cuối cùng còn lại cho điều trị lậu tuyến đầu theo kinh nghiệm, là một mối lo ngại lớn về sức khỏe cộng đồng. Các chủng vi khuẩn lậu đã cho thấy khả năng phát triển tình trạng kháng Ceftriaxone. Chương trình giám sát kháng sinh lậu cầu khuẩn tăng cường (EGASP) phát hiện mức độ kháng Ceftriaxone cao, chủ yếu do sự lây lan của các chủng vi khuẩn kháng thuốc đặc biệt. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc giám sát bệnh lậu cầu.

Khả năng kháng nhiều phương pháp điều trị, bao gồm Penicillin, Sulphonamide, Tetracyclin, Quinolone và Macrolide (bao gồm Azithromycin), cũng như các phương pháp điều trị cuối cùng như Cephalosporin, khiến  lậu cầu trở thành vi khuẩn kháng nhiều loại thuốc. Tình trạng kháng thuốc này là do một số yếu tố gây ra, bao gồm việc tiếp cận thuốc kháng sinh không hạn chế, lựa chọn và sử dụng kháng sinh không phù hợp, cũng như kháng sinh kém chất lượng. Hơn nữa, các đột biến gen bên trong cơ thể đã góp phần làm tăng khả năng kháng thuốc ở  lậu cầu. Nhiễm trùng ngoài vùng sinh dục, như ở họng và trực tràng, đặc biệt ảnh hưởng đến các nhóm nam giới quan hệ tình dục đồng giới. Điều này cũng có thể đóng một vai trò quan trọng trong sự phát triển của các chủng kháng thuốc do lậu cầu tương tác và trao đổi vật liệu di truyền với các sinh vật khác ở những bộ phận này của cơ thể.

Nhiễm trùng lậu có tác động quan trọng đến sức khỏe sinh sản, sức khỏe bà mẹ và trẻ sơ sinh bao gồm:

• Tăng gấp năm lần mức độ lây truyền HIV.
• Vô sinh, với những tác động về mặt văn hóa và xã hội.
• Viêm, dẫn đến đau bụng dưới cấp và mãn tính ở phụ nữ.
• Thai ngoài tử cung và tử vong mẹ.
• Phá thai trong 3 tháng đầu thai kỳ.
• Nhiễm trùng mắt nghiêm trọng ở trẻ sơ sinh có thể dẫn đến mù lòa.

Chi phí điều trị cho những biến chứng này rất cao đối với cả cá nhân và hệ thống chăm sóc sức khỏe. Tình trạng kháng thuốc làm tăng gánh nặng này bằng cách kéo dài thời gian nhiễm trùng ở nhiều người hơn và làm tăng số lượng người mắc các biến chứng lâu dài do nhiễm lậu cầu. Việc chống lại vi khuẩn  lậu kháng đa thuốc  đòi hỏi hai phương pháp: kiểm soát rộng rãi tình trạng kháng thuốc và kiểm soát bệnh lậu. Cả hai phương pháp này nên được tiếp cận trong bối cảnh rộng hơn của việc kiểm soát tình trạng kháng thuốc kháng sinh toàn cầu.

Chiến  lược của WHO về HIV, Viêm gan và STI (2022-2030)  đã đặt ra mục tiêu giảm số ca mắc bệnh lậu mới ở những người từ 15-49 tuổi từ 82,3 triệu ca mỗi năm vào năm 2020 xuống còn 8,23 triệu ca mỗi năm vào năm 2030, do đó giảm tỷ lệ mắc bệnh trong năm xuống 90% vào năm 2030. Nhận thấy rằng việc giảm này có thể khó đạt được bằng các biện pháp can thiệp hiện có và do tình trạng kháng thuốc kháng sinh ngày càng gia tăng, chiến lược này đã nhấn mạnh đến nhu cầu phát triển vắc-xin lậu cầu hiệu quả. Hiện tại không có vắc-xin lậu cầu được cấp phép. Tuy nhiên, sự quan tâm đến việc phát triển vắc-xin lậu cầu đã được hồi sinh không chỉ bởi sự gia tăng đáng kể tình trạng kháng thuốc kháng sinh của lậu cầu mà còn bởi ngày càng có nhiều bằng chứng khoa học cho thấy vắc-xin lậu cầu có tính khả thi về mặt sinh học. WHO sẽ tiếp tục hợp tác với các quốc gia thành viên và các đối tác để hiểu và giảm tình trạng kháng thuốc kháng sinh thông qua việc kiểm soát tốt hơn các loại thuốc kháng sinh và các hành động nhằm ngăn ngừa sự lây lan của bệnh lậu.

Ths.Bs. Lê Trung Quân

Nguồn: https://www.who.int/