Tăng huyết áp và thai kỳ.

Tăng huyết áp (THA) là một trong những biến chứng nội khoa thường gặp nhất trong thai kỳ, ảnh hưởng đến khoảng 5–10% phụ nữ mang thai. Nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời, THA có thể gây hậu quả nghiêm trọng như tiền sản giật, sản giật, sinh non, thậm chí tử vong mẹ và thai nhi.  

Mang thai là một hành trình kỳ diệu nhưng cũng tiềm ẩn không ít rủi ro sức khỏe. Trong đó, tăng huyết áp trong thai kỳ là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây biến chứng nghiêm trọng cho cả mẹ và thai nhi. Điều đáng lo ngại là nhiều phụ nữ mang thai vẫn chưa được tư vấn, tầm soát hoặc điều trị kịp thời. Việc phát hiện sớm, theo dõi sát huyết áp và các dấu hiệu bất thường, kết hợp với quản lý thai kỳ đúng tuyến và chăm sóc tiền sản định kỳ là chìa khóa để phòng ngừa và giảm thiểu các biến chứng nguy hiểm.

1. Định nghĩa tăng huyết áp trong thai kỳ (theo QĐ 1154/QĐ-BYT năm 2024)

Tăng huyết áp trong thai kỳ được chẩn đoán khi:

- Huyết áp tâm thu ≥ 140 mmHg và/hoặc huyết áp tâm trương ≥ 90 mmHg, được đo ít nhất hai lần, cách nhau ít nhất 4 giờ.

- Nếu huyết áp từ ≥160/110 mmHg, có thể chẩn đoán ngay mà không cần chờ đo lần hai.

2. Các dạng tăng huyết áp trong thai kỳ

Tăng huyết áp trong thai kỳ được chia thành 4 thể chính:

- Tăng huyết áp mạn tính: xuất hiện trước khi mang thai hoặc trước tuần thứ 20 của thai kỳ và kéo dài sau sinh.

- Tăng huyết áp thai kỳ (THA đơn thuần): xuất hiện sau tuần thứ 20, không kèm theo protein niệu hay tổn thương cơ quan đích. HA bình thường lại sau sinh.

- Tiền sản giật – sản giật: THA kèm theo protein niệu (≥ 300mg/24h) hoặc có biểu hiện tổn thương cơ quan (gan, thận, thần kinh, huyết học...) sau tuần 20.

- Sản giật: Tiền sản giật kèm co giật

- Tăng huyết áp mạn tính kèm tiền sản giật: phụ nữ đã có THA mạn, khi mang thai bị thêm tiền sản giật.

3. Cơ chế bệnh sinh và yếu tố nguy cơ

Cơ chế bệnh sinh của THA thai kỳ chưa được hiểu hoàn toàn rõ, nhưng các giả thuyết liên quan đến:

- Rối loạn phát triển nhau thai, gây thiếu máu cục bộ.

- Tổn thương nội mô mạch máu.

- Tăng kháng lực mạch máu ngoại biên.

Yếu tố nguy cơ:

- Mang thai lần đầu.

- Tuổi mẹ <18 hoặc >35.

- Tiền sử THA, tiền sản giật ở lần mang thai trước.

- Béo phì, đái tháo đường, bệnh thận mạn.

- Đa thai, thai thụ tinh trong ống nghiệm.

- Tiền sử gia đình có người mắc THA thai kỳ.

4. Dấu hiệu nhận biết cần lưu ý

Phụ nữ mang thai nên đi khám ngay khi có các triệu chứng:

- Nhức đầu dai dẳng, hoa mắt, chóng mặt.

- Mờ mắt, nhìn thấy đốm sáng.

- Đau vùng thượng vị hoặc vùng gan.

- Tăng cân nhanh, phù mặt, phù tay chân.

- Huyết áp đo tại nhà ≥ 140/90 mmHg.

5. Tăng huyết áp có thể gây ra những nguy cơ gì?

Đối với mẹ:

- Tiền sản giật, sản giật, suy gan – thận, rối loạn đông máu.

- Hội chứng HELLP (tan máu, tăng men gan, giảm tiểu cầu).

- Nhau bong non, tai biến mạch máu não.

- Xuất huyết võng mạc, tổn thương thần kinh

- Tăng nguy cơ mổ lấy thai và tai biến sau sinh

- Tăng nguy cơ tử vong mẹ.

Đối với thai nhi:

- Thai chậm tăng trưởng trong tử cung.

- Sinh non, thai chết lưu, suy thai.

- Thiểu ối, suy thai mạn.

- Tăng nguy cơ nhập viện sơ sinh và di chứng lâu dài.

6. Cách đo huyết áp đúng cách theo khuyến cáo

Đo huyết áp đúng kỹ thuật là chìa khóa phát hiện sớm THA trong thai kỳ.

Theo khuyến cáo của Bộ Y tế (QĐ 1154/QĐ-BYT, 2024):

- Nghỉ ngơi 5 phút trước khi đo.

- Ngồi thoải mái, lưng tựa vào ghế, chân đặt trên sàn.

- Tay đặt ngang mức tim.

- Không nói chuyện khi đo, tránh uống cà phê, hút thuốc trước đó 30 phút.

- Nên đo 2 lần cách nhau 1–2 phút, lấy trung bình.

Thời điểm đo huyết áp trong thai kỳ:

- Tại mọi lần khám thai định kỳ.

- Đo thêm tại nhà nếu có nguy cơ cao (theo hướng dẫn của bác sĩ).

- Nếu có dấu hiệu bất thường, cần đo lại và theo dõi liên tục nhiều ngày.

7. Phòng ngừa tăng huyết áp trong thai kỳ

- Khám thai định kỳ đầy đủ và đúng lịch. sàng lọc nguy cơ ngay từ đầu thai kỳ.

- Kiểm soát cân nặng hợp lý trong thai kỳ.

- Dinh dưỡng hợp lý: ăn nhạt, hạn chế đường, mỡ động vật, giàu chất xơ, vitamin.

- Tập thể dục nhẹ nhàng (theo hướng dẫn bác sĩ).

- Duy trì cân nặng hợp lý trước và trong thai kỳ.

- Hạn chế căng thẳng, stress, thức khuya.

- Tuân thủ điều trị nếu đã được chẩn đoán THA. Không tự ý dùng thuốc hạ áp khi chưa có chỉ định.

Khám thai định kỳ theo lịch hẹn

Mỗi thai phụ cần được đo huyết áp đúng cách theo khuyến cáo, đặc biệt sau tuần thai thứ 20, và cần chú trọng đến các yếu tố nguy cơ như tiền sử tăng huyết áp, béo phì, đái tháo đường, đa thai hoặc tuổi mẹ cao. Cán bộ y tế, nhất là tại tuyến cơ sở, cần được tập huấn và cập nhật kiến thức thường xuyên để kịp thời nhận biết các dấu hiệu cảnh báo và chuyển tuyến phù hợp.

Tăng huyết áp trong thai kỳ là một vấn đề nghiêm trọng nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát được nếu được phát hiện sớm và theo dõi điều trị đúng cách. Khám thai đầy đủ, đo huyết áp định kỳ, nhận biết sớm dấu hiệu bất thường và tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ là những hành động thiết thực để bảo vệ sức khỏe của mẹ và bé./.

 

Ths.Nguyễn Thị Hiệp( Khoa SKSS)