Những kiến thức cơ bản giáo dục giới tính, SKSS và tình dục vị thành niên cho cha mẹ

   Chủ đề Ngày Dân số Thế giới 11/7/2016 là “Đầu tư cho trẻ em gái vị thành niên” cho thấy tầm quan trọng của giáo dục sức khỏe sinh sản VTN nói chúng và trẻ em gái VTN nói riêng. Trong giáo dục sức khỏe sinh sản VTN, ngoài nhà trường và xã hội vai trò của các bậc cha mẹ là vô cùng quan trọng. Trung tâm Truyền thông giáo dục sức khỏe tỉnh cung cấp một số kiến thức cơ bản giáo dục giới tính, SKSS và tình dục vị thành niên cho các bậc cha mẹ để các đơn vị liên quan có thể tham khảo và sử dụng trong tập huấn.

I. Vai trò của cha mẹ trong giáo dục giới tính, SKSS và tình dục vị thành niên

Tuổi vị thành niên là giai đoạn chuyển tiếp từ giai đoạn trẻ thơ sang giai đoạn trưởng thành, đây là giai đoạn phát triển đặc biệt của cuộc đời con người. Đây là giai đoạn đòi hỏi mỗi một cá nhân phải có những thay đổi mới để thích nghi. Độ tuổi chịu ảnh hưởng rất mạnh của các điều kiện văn hóa, giáo dục của gia đình và xã hội. Vì vậy, để trẻ phát triển toàn diện, tránh những nguy cơ ảnh hưởng đến thể chất và tâm lý sau này, gia đình có một vai trò rất quan trọng trong việc giao dục giới tính cho con.

Giáo dục giới tính và tình dục cho vị thành niên là vấn đề hết sức tế nhị nhưng là trách nhiệm của gia đình, đặc biệt của cha mẹ vì các lý do sau:

- Gia đình được tạo trên cơ sở hôn nhân và huyết thống, quan hệ giữa các thành viên trong gia đình là vô cùng đặc biệt. Nếu không có sự gần gũi, tin cậy lẫn nhau, thắc mắc thầm kín, tế nhị để cha mẹ có thể giải đáp thỏa đáng và kịp thời tránh cho trẻ những hiểu lầm, có thể dẫn đến những hành vi nguy hiểm.

- Trong từng gia đình đều tồn tại những mối quan hệ giữa hai giới và quan hệ giới tính. Gia đình là môi trường hình thành và củng cố những chuẩn mực nam tính, nữ tính, kinh nghiệm ứng xử giữa hai giới. Cha mẹ là người thầy đầu tiên về các nét nữ tính, nam tính, về mẫu người đàn ông, đàn bà và quan hệ qua lại giữa hai giới. Cha mẹ có thể trở thành tấm gương giáo dục giới tính sinh động đối với trẻ thông qua tiếp xúc hàng ngày. Trẻ có thể học được từ cha mẹ mình những hình mẫu quan hệ khác giới mang tính văn hóa cao về tình bạn, tình yêu, sự bình đẳng, sự tôn trọng lẫn nhau, quan hệ yêu thương, trách nhiệm trong quan hệ vợ chồng và cả chức năng làm cha, làm mẹ trong từng tình huống cụ thể của cuộc sống gia đình. Trong gia đình còn có quan hệ giữa anh trai, em gái, hoặc giữa chị gái và em trai, các em có cơ hội trải nghiệm và thể hiện những quan hệ khác giới với tư cách là những người đại diện cho giới nam hay giới nữ

- Gia đình là nơi có sự giao tiếp thường xuyên của các thành viên trong gia đình và con cái, là nơi trực tiếp bảo vệ, dạy dỗ con cái.

- Sự giao tiếp thường xuyên và nhạy cảm của các thành viên trong gia đình giúp cha mẹ có thể phát hiện kịp thời những biểu hiện nào về giới tính của trẻ cần khuyến khích, giúp đỡ hay tư vấn.

- Các mối quan hệ giữa bố, mẹ, con cái, giữa vợ chồng, nghĩa vụ và trách nhiệm của mỗi thành viên với nhau và với xã hội là những vấn đề mà cha mẹ có thể truyền thụ cho con cái bằng chính hành vi của mình.

II. Một số điểm cần lưu ý khi cha mẹ giáo dục giới tính, SKSS và tình dục vị thành niên

1. Những điểm nên làm

- Cha mẹ chủ động trang bị cho con mình càng nhiều càng tốt kiến thức liên quan đến giáo dục giới tính. Tìm hiểu các vấn đề như tâm sinh lý tuổi dậy thì, kinh nguyệt phụ nữ, cơ quan sinh sản, các bệnh lây nhiễm qua đường tình dục, biện pháp tránh thai…

- Tạo cho con một niềm tin và cởi mở tâm tình khi chia sẻ với cha mẹ. Trong thực tế, nhiều cha mẹ không có được sự gắn bó về tinh thần với con cái, đặc biệt khi con đến lứa tuổi dậy thì. Quan hệ thiếu gắn bó thì con rất khó cởi mở, trao đổi và tâm tình với cha mẹ về những cái riêng, cái thầm kín của mình. Đó là một khó khăn trở ngại cho việc giáo dục con của cha mẹ. Muốn trò chuyện với con về những vấn đề như vậy, cha mẹ cần cởi mở, gần gũi và đặt mình như người bạn lớn tuổi của con. Để những trò chuyện giữa cha mẹ và con cái về vấn đề giới tính có hiệu quả, cha mẹ phải có tâm thế tự tin, tình cảm gần gũi, thể hiện rõ thiện ý, quan tâm nhằm tạo ra ở trẻ thái độ tin cậy, cởi mở.

- Xây dựng tình cha mẹ với con cái như là tình bạn. Để làm được việc này, cha mẹ không được gây tổn thương tâm lý cho trẻ, hãy tạo dựng niềm tin yêu nơi con trẻ, hãy trở thành người bạn lớn của con trong mọi trường hợp (tốt nhất là thiếp lập mối quan hệ này từ khi chúng còn nhỏ tuổi), hãy thân thiện và gần gũi với con cái bằng cách luôn quan tâm, hỏi han một cách có thiện chí về học tập, quan hệ và những vấn đề băn khoăn thắc mắc của con nảy sinh hàng ngày. Khi trẻ không nghe lời, hãy nói chuyện với chúng bằng thái độ nhẹ nhàng, phân tích đúng sai, chỉ ra biện pháp đúng đắn nhất, tránh dùng những lời nặng nề mắng mỏ, chì chiết. Mỗi khi trẻ mắc lỗi không nên quá chú ý đến lỗi của chúng, mà hãy coi đây là một cơ hội để bạn giáo dục con.

- Kiên nhẫn lựa chọn lựa thời điểm thích hợp để giáo dục. Tốt nhất nên chọn khoảng thời gian thích hợp cho từng chủ đề, từng lứa tuổi của con cho phù hợp.

- Bắt đầu câu chuyện một cách khéo léo. Nếu nói chuyện về những chủ đề tế nhị hoặc chủ đề nào đó cảm thấy khó nói, các phụ huynh có thể bắt đầu bằng một tình huống của một người khác hoặc qua phim truyện hoặc mẩu tin mới đọc… và qua câu chuyện đó sẽ tiếp cận những vấn đề mà mình muốn chuyển tải.

- Luôn tôn trọng con cái khi nói chuyện. Khi thảo luận về một chủ đề nào đó rất có thể giữa cha mẹ và con cái bạn sẽ gặp phải những bất đồng về quan điểm. Những lúc đó cha mẹ không nên có phản ứng ngay mà nên tìm hiểu xem vì sao con cái lại có hành động, suy nghĩ, quan điểm như vậy. Đừng chê bai hoặc có phản ứng gay gắt khi có bất đồng.

- Tạo một không khí nói chuyện, cởi mở. Sử dụng những lời khen, động viên thay cho những lời mang tính chỉ trích, phê phán, ca thán. Hãy chủ động nói chuyện, trao đổi với con về hoạt động thường nhật. Nếu con đạt được điểm tốt hoặc một việc tốt hoặc đơn giản chỉ một hoạt động nào đó tiến bộ hơn trước, bạn có thể khen ngợi chúng, bởi việc khen ngợi con đúng lúc, đúng chỗ sẽ khích lệ sự tiến bộ của con, đem lại sự tự tin, củng cố mối quan hệ giữa con cái với cha mẹ. Đồng thời qua câu chuyện cởi mở giữa con cái và cha mẹ, với sự cảm nhận của người mẹ/ người cha, bạn sẽ nhận thấy cần chia sẻ những băn khoăn, thắc mắc, ước mơ của con về bất cứ chủ đề nào…từ đó sẽ giúp cho mối quan hệ của cha mẹ và con cái được gần gũi, thân thiện và rút ngắn khoảng cách hơn.

2. Những điểm nên tránh

- Không nên tạo cảm giác lệ thuộc cho trẻ. Ở tuổi dậy thì, khi phải lệ thuộc các em dễ phản ứng bằng thái độ thù nghịch. Nếu cha mẹ khuyến khích sự lệ thuộc, vô tình cha mẹ tạo ra sự phản kháng từ con cái. Tuổi mới lớn khao khát mãnh liệt được độc lập. Càng được cha mẹ tôn trọng tính tự lập bao nhiêu, các em sẽ càng ít thù nghịch cha mẹ bấy nhiêu. Bằng thái độ quan tâm mà vẫn tôn trọng con cái như dùng những lời vui vẻ, nhẹ nhàng mà khuyến khích tính độc lập của con để chúng tự lựa chọn và sử dụng quyền tự quyết của mình.

- Không ngắt lời khi chúng đang trình bày quan điểm của mình hay không thèm nghe chúng nói nữa.

- Không vội vã cải tạo, uốn nắn sai lầm bằng cách nói đi nói lại. Tuổi mới lớn thường đáp trả lại sự uốn nắn, sửa sai bằng thái độ ương ngạnh, chống đối. Các em sẽ trở nên khó dạy, nhất quyết không chịu bị ai thuyết phục hoặc khuất phục. Một em đã phát biểu:"Có một cái gì đó rất "đã" khi làm điều sai quấy mà những người luôn gương mẫu không bao giờ hiểu được" hoặc một em khác cho biết "Em biết bố em đúng, nhưng em ước gì bố em bị sai một lần cho biết…" hoặc "Bố em là một nhà cải tạo bẩm sinh", hễ em làm theo ý em một điều gì là y như rằng bố em không chịu được. Bố em luôn thấy ý của bố em mới đúng". Những uốn nắn bằng cách nói "dai" ấy đã trở thành vết xăm in sâu vào ký ức của em, em không ưa cách uốn nắn như vậy. Em sẽ cứ làm theo cách "sai lầm" của em.

- Đừng xâm lấn sự riêng tư của con cái. Tuổi mới lớn rất cần sự riêng tư, vì đó chính là nơi chúng được sống đời sống riêng tư của các em. Khi chúng ta cung cấp cho con một bầu không khí riêng tư là chúng ta bày rỏ thái độ tôn trọng chúng, điều này sẽ giúp con tự lực, tự lập, tự giác và trưởng thành. Có một số bậc phụ huynh không tôn trọng không gian riêng tư của con như nghe lén điện thoại, đọc trộm nhật ký, tham dự quá nhiều vào đời sống giao tiếp của con…Những hành vi ấy có thể làm các em tức giận vì chúng cẩm thấy chúng bị mất tự do, không được tôn trọng, bị lừa dối…Tùy từng trường hợp, tình hưống cụ thể mà các bậc phụ huynh cần linh hoạt, tế nhị và phải giữ một khoảng cách nhất định khi muốn tìm hiểu sự riêng tư của con bằng cách "đứng bên nhau nhưng không quá gần nhau".

- Không thuyết giảng, không nói dài dòng. Nói dài, không tập trung vào điều mà con cái đang cần sẽ tạo cho chúng cảm giác khó chịu, không muốn nghe.

- Không chỉ trích, phản ứng thái quá hay tức giận. "Giận quá mất khôn". Vì vậy, cha mẹ phải biết kìm nén cảm xúc khi nói chuyện với con cái.

- Không vội quả quyết rằng quan điểm của con bạn là sai trái. Làm như vậy là vội vàng,"chụp mũ" hay kết tội con cái. Cách giáo dục này đi ngược lại với tâm lý giáo dục, không hiệu quả.

- Không nói điều tiêu cực khi muốn điều tích cực. Các em thường phàn nàn rằng cha mẹ mình thường dồn chúng vào thế bí. Một em 13 tuổi nói: "Em đi học về trong một tâm trạng vui vẻ, vừa về đến nhà đã bị mẹ lên lớp cho một thôi một hồi về việc giặt giũ, cơm nước,…Em biết rằng, mẹ muốn em chu đáo, giỏi giang trong nội trợ nhưng cách nói của mẹ đã làm tổn thương em bằng những câu đại loại như: "Con sẽ chẳng bao giờ khá hơn được" hoặc "Mẹ sẽ phí lời hơn với con thôi, con sẽ chẳng học được cái gì đâu…"

III. Một số tình huống thường gặp khi nói chuyện với vị thành niên và cách xử trí  

Tình huống thường gặp	Cách xử trí
Im lặng Nhiều VTN thường giữ yên lặng, không tham gia khi cha mẹ nói chuyện với chúng	- Thái độ thật vui vẻ, không nghiêm nghị, có chút hài hước khi nói chuyện với VTN - Nên có những câu hỏi dẫn dắt, không nên đi thẳng vào vấn đề mà cha mẹ cần nói chuyện. Nếu đi thẳng vào vấn đề ngay sẽ làm ức chế chúng. - Nên có một số cử chỉ âu yếm, khen ngợi khi VTN có ý kiến trong khi trao đổi với cha mẹ - Nếu VTN không nói thì không nên dừng cuộc nói chuyện, không nên ép chúng phải nói. Tuy nhiên , cha mẹ nên bộc lộ cảm xúc của mình để trẻ thấy mình rất muốn tâm sự với chúng và thể hiện sự sẵn sàng nếu chúng cần.
Cãi ngang, phản đối, kháng cự Tuổi VTN thường dùng những lời lẽ mạnh ở khía cạnh đối nghịch khi chúng cảm thấy bị cha mẹ coi thường	- Có thái độ nghiêm khắc nhưng không giận dữ khi VTN có nói như vậy - Phân tích và bộc lộ cảm xúc của mình để VTN thấy được cha mẹ sẽ buồn nếu chúng ứng xử như vậy khi nói chuyện với cha mẹ - Có thể dừng buổi nói chuyện để VTN bình tĩnh và suy nghĩ lại hành động của chúng
Nói dối Nói dối là hiện tượng thường gặp ở tuổi VTN vì ở độ tuổi này đề cao tính riêng tư và sợ xấu hổ khi người lớn biết chuyện chúng đang làm	- Không chỉ trích hoặc phê phán khi phát hiện VTN nói dối. Giữ thái độ vui vẻ để VTN cảm thấy đỡ xấu hổ. - Có thể dùng lời lẽ hóm hỉnh nữa đùa nửa thật nói với VTN rằng"cha mẹ biết con nói dối đấy nhé" - Có thể có một biện pháp tìm hiểu để chứng minh VTN nói dối. Khi chứng minh được thì phân tích cho VTN không cần phải giấu điều đó với cha mẹ.
Làm một số việc mà cha mẹ không đồng ý Ở tuổi VTN, nhiều việc làm cũng như giao tiếp và ứng xử của chúng không được cha mẹ hài lòng	- Cha mẹ chấp nhận việc làm đó và xem là một hiện tượng xảy ra trong độ tuổi chuyển tiếp của VTN trước khi chúng trở thành người lớn - Khi phát hiện, giữ thái độ vui vẻ. giải thích cho chúng nếu không làm như thế sẽ có lợi như thế nào. Chỉ giải thích khi có một mình chúng, không để người khác biết. Nếu giải thích trước một người thứ 3 thì chúng nghĩ là bêu xấu chúng và sẽ bị phản tác dụng

IV. Một số cơ hội để cha mẹ tiếp cận giáo dục VTN

Trò chuyện về giới tính và tình dục với vị thành niên là vấn đề hết sức tế nhị, cần kín đáo và riêng tư. Vì vậy, để đạt hiệu quả cao trong giáo dục con em mình trong độ tuổi VTN về giới tính và tình dục, cha mẹ nên chọn cơ hội cụ thể để tiếp cận với con mình, tránh trò chuyện với con lúc đông người, nơi mà nhiều người có thể biết được câu chuyện của chúng.

Dưới đây là một số cơ hội để cha mẹ tham khảo khi tiếp cận và trò chuyện với con mình

- Khi chỉ có cha mẹ với vị thành niên

- Khi con cái cùng tham gia giúp việc cho cha mẹ

- Khi vị thành niên có chuyện buồn, không nói chuyện, không muốn tiếp xúc với mọi người, ngồi im trong phòng

- Khi cùng ngồi xem phim, khi cùng đi chơi hoặc mua sắm..

- Khi bàn luận về một sự kiện hay nhân vật nào đó có liên quan đến lứa tuổi và tình huống giống vị thành niên.

Một số hình ảnh tập huấn về giáo dục SKSS VTN cho các bậc cha mẹ:

Phan Đăng Tâm - TTTTGDSK tỉnh TT Huế