Sắc giác và các thử nghiệm lâm sàng

          Rối loạn sắc giác là một bệnh về mắt làm cho người ta có thể còn nhìn rõ mọi vật nhưng không phân biệt được một số màu sắc. Bệnh không ảnh hưởng đến khả năng sống của người mắc bệnh nên những người bị bệnh vẫn có thể sinh sản bình thường, vì vậy gen bệnh có khả năng lan rộng trong dân cư. Người ta cho rằng người đầu tiên phát hiện ra bệnh mù màu là John Dalton (1766-1844). Cho đến nay vẫn có nhiều người gọi bệnh mù màu là bệnh Dalton.

       Sự nhìn màu sắc nổi của con người là một quá trình rất phức tạp đến nay vẫn chưa được hiểu trọn vẹn, mặc dù hàng trăm năm nghiên cứu và mô phỏng đã trôi qua. Sự  nhìn yêu cầu sự tương tác gần như tức thời của hai mắt và não thông qua mạng lưới thần kinh, các cơ quan thụ cảm và những tế bào chuyên biệt khác. Bước thứ nhất trong quá trình cảm giác này là sự kích thích của cơ quan cảm thụ ánh sáng trong mắt, biến kích thích sáng hoặc hình ảnh thành tín hiệu và truyền tín hiệu điện chứa thông tin nhìn từ mỗi mắt đến não thông qua dây thần kinh thị giác. Thông tin này được xử lí tiếp trong vài giai đoạn, sau cùng thì truyền đến phần vỏ não có liên quan đến thị giác.

         Tất cả mọi thuyết về nhìn màu đều dựa trên nhận xét từ ba màu cơ bản ( lam – lục – đỏ ) có thể tạo ra được mọi màu bằng cách pha trộn chúng theo những tỉ lệ khác nhau. Điều này phù hợp với việc các tế bào nón khác nhau có chất nhạy cảm với các ánh sáng có bước sóng khác nhau.

         Sự hấp thụ của mỗi loại tế bào nón đối với các bước sóng cũng giải thích phần lớn cơ chế nhìn màu và phân biệt sắc độ của màu. Trên hình 2 chúng ta thấy màu da cam đơn sắc có bước sóng 580 nm thì kích thích tế bào nón nhạy cảm với ánh sáng đỏ tới 99%, kích thích tế bào nón nhạy cảm với ánh sáng lục khoảng 42% và hoàn toàn không kích thích tế bào nón nhạy cảm với ánh sáng lam. Như vậy tỉ lệ bị kích thích của ba loại tế bào nón là 99 : 42 : 0. Não sẽ coi tỉ lệ này là cảm giác màu da cam. Ánh sáng đơn sắc màu lam có bước sóng 450 nm thì không kích thích tế bào nón nhạy cảm với màu đỏ và tế bào nón nhạy cảm với màu lục, trong khi đó lại kích thích tế bào nón nhạy cảm với màu lam tới  97%. Tỉ lệ lúc này là 0 : 0 : 97 và tỉ lệ này được hệ thần kinh coi là màu lam. Tương tự như thế, tỉ lệ 83 : 83 : 0 được coi là màu vàng, tỉ lệ 31 : 67 : 36 được coi là xanh lục. Người ta cho rằng khi các tế bào nón bị kích thich gần như nhau thì cho cảm giác màu trắng tương tự như khi pha trộn ba màu cơ bản trên vì ánh sáng trắng gồm tất cả các bước sóng trong phổ ánh sáng khả kiến

 

                                                   Hình 2: Sự hưng phấn của các loại tế bào nón khi bị các ánh sáng đơn sắc kích thích

       Người phương đông ít bị mù màu hơn người phương tây. Theo thống kê của nước ngoài, chỉ có 4-5% đàn ông phương đông bị mù màu, còn người phương tây thì lên tới 8-9%.Nam giới có tỷ lệ mắc bệnh cao hơn nữ giới .

       Theo điều tra của bệnh viện mắt trung ương thì bệnh mù màu gặp ở 3-5% nữ giới, 8-10% nam giới trong số những người đến khám mắt.

       Bệnh mù màu là một bệnh di truyền có liên quan đến cặp nhiễm sắc thể giới tính (cặp này ở nữ là XX, ở nam là XY). Bệnh phát sinh do đột biến hoặc thiếu một gen trên nhiễm sắc thể X, làm rối loạn tế bào cảm thụ ánh sáng ở mắt cần để phân biệt màu sắc. Gen này là “gen lặn”. Người con trai nào nhận được ở mẹ loại gen này thì không thể phân biệt được màu sắc, vì nhiễm sắc thể Y không có gen màu sắc trội để lấn át gen mù màu.

                                                                    Hình 3: Cây phả hệ bệnh mù màu đỏ - xanh lá cây

         Còn phụ nữ chỉ mắc bệnh này nếu có 2 gen mù màu: một của mẹ và một của bố mắc bệnh truyền cho. Nếu người phụ nữ chỉ có một gen bệnh thì chưa việc gì, vì gen màu sắc ở nhiễm sắc thể còn lại đủ át gen bệnh. Điều đó giải đáp vì sao các thống kê đều cho hay nam giới mắc chứng mù màu có tỷ lệ cao hơn nhiều so với nữ.

          Một số bệnh có thể gây rối loạn nhìn màu như bệnh: tiểu đường,  bệnh Alzheimer, bệnh Parkinson, nghiện rượu mãn tính, bệnh bạch cầu và thiếu máu hồng cầu hình liềm, một số các bệnh ở mắt như tăng nhãn áp, thoái hóa điểm vàng, viêm gai thị võng mạc …

          Một số thuốc có thể làm thay đổi nhìn màu sắc, chẳng hạn như một số loại thuốc dùng để điều trị bệnh tim, cao huyết áp, nhiễm trùng, rối loạn thần kinh và các vấn đề tâm lý.

          Khả năng nhìn thấy màu sắc xấu đi từ từ như là một phần của sự lão hóa.

          Tiếp xúc với một số hóa chất mạnh tại nơi làm việc, chẳng hạn như disulfua cacbon, phân bón và styrene có thể gây mất màu sắc thị giác. Ngoài ra còn có:

. Nhiễm độc Santonin, nhìn mọi vật đều có mầu xanh lá cây, mầu vàng.

. Nhiễm độc rượu Etylic: nhìn mọi vật đều mầu đỏ.

. Nhiễm độc nấm: nhìn mọi vật đều thấy mầu tím.

Người bệnh nghiện rượu, nghiện thuốc lá lúc đầu nhìn kém về mầu xanh lá cây, đỏ và cuối cùng là trắng.

         Người bị rối loạn sắc giác, nhất là trường hợp bẩm sinh, thường không tự biết mắt mình có bệnh, vì vậy không thể dựa vào việc hỏi người bệnh để phát hiện các rối loạn về sắc giác, mà phải dùng nhiều phương pháp thăm khám khác nhau:

Phương pháp	Nguyên lý	Ưu điểm	Nhược điểm	Công dụng
Thử nghiệm Holmgreen	Đánh giá cảm nhận màu sắc chủ quan	Đơn giản, không cần các dụng cụ đặc biệt	Không chính xác	Ít dùng
Test màu Ishihara	Đánh giá cảm nhận màu sắc khách quan	Dễ thực hiện và nhanh chóng	Để sót mù màu xanh lam hay nhìn kém màu đỏ	Dùng trong các cuộc tuyển sinh quốc tế
Thử nghiệm Farnsworth	Đánh giá cảm nhận màu sắc khách quan	Phát hiện cả những trường hợp bị mù màu xanh lam	Không phát hiện được các hình thái nhược sắc	Dùng trong khám các RLSG mắc phải
Máy trộn màu Nagel	Phương trình Rayleigh	Phát hiện được tất cả các hình thái RLSG	Đòi hỏi máy soi quang phổ trực tiếp	Dùng trong khám chuyên khoa sắc giác và NCKH

Test màu Ishihara: Bảng màu Ishihara là loại bảng được dùng trong các cuộc tuyển sinh quốc tế vào các ngành hàng không, giao thông, đường sắt,…

         Tập bảng màu Ishihara gồm 32 tờ. Khi dùng đặt cách mắt 50 cm. Người bệnh phải đeo kính nếu mắc các tật khúc xạ. Tập bảng màu này có nhiều phần:

         + Phần đầu tiên vẽ hình các chữ số. Những chữ số này và nền của bảng do những hình tròn nhiều màu hợp lại tạo thành. Mắt người bình thường nhìn các chữ số rất dễ, nhưng mắt có tật sắc giác sẽ đọc thành chữ khác. Ví dụ trên hình vẽ dưới đây là số 29 nhưng do vẽ thêm các hình tròn có màu sắc dễ nhầm nên mắt bệnh đọc nhầm là 45.

                                                                                                      Hình 6

         + Phần hai: chỉ có người bình thường hay mù màu lam mới đọc được.

         + Phần ba: mắt bình thường không đọc được, mắt rối loạn sắc giác đọc thành chữ số.

                                                                                                        Hình 8

         + Phần bốn: chủ yếu để phân biệt giữa người mù màu đỏ và màu lục.

         Mỗi hình có hai chữ số, một màu đỏ tía và một màu đỏ tươi in trên nền xám. Người bị mù màu đỏ sẽ nhầm màu đỏ với màu xám và chỉ đọc được một chữ số màu đỏ tía, còn người bị mù màu lục sẽ nhầm màu đỏ tía với màu xám và chỉ đọc được mỗi một chữ số màu đỏ mà thôi.

                                                                                                            Hình 9

BSCKII Dương Nguyễn Thanh Sơn- Bệnh viện Mắt Huế