Điểm tin y tế công cộng thế giới tháng 1.2026

1. Bạo lực trên cơ sở giới tính. Hàng năm, từ ngày 25/11- 10/12/2025, 16 ngày hoạt động chống bạo lực trên cơ sở giới kêu gọi sự đoàn kết toàn cầu nhằm chấm dứt bạo lực đối với phụ nữ và trẻ em gái. Bạo lực đối với phụ nữ là một cuộc khủng hoảng lớn về nhân quyền và sức khỏe cộng đồng, ảnh hưởng đến gần một phần ba phụ nữ trong cuộc đời của họ. Rủi ro gia tăng trong bối cảnh khủng hoảng nhân đạo, môi trường dễ bị tổn thương và nghèo đói. Tuy nhiên, bạo lực đối với phụ nữ là có thể ngăn ngừa được. Trên khắp thế giới, các cộng đồng đang thách thức các chuẩn mực bất bình đẳng về giới, các Chính phủ đang tăng cường chính sách và luật pháp, đồng thời hệ thống y tế đang tăng cường cung cấp dịch vụ chăm sóc và hỗ trợ cho những người sống sót. UNICEF/UNI898869/Gonzalez Yepes

Trụ sở Tổ chức Y tế Thế giới

2.Những thách thức trong việc loại trừ bệnh sốt rét

            Theo Báo cáo sốt rét thế giới năm 2025 của WHO, các công cụ mới chống lại bệnh sốt rét, bao gồm màn chống muỗi hai thành phần và vắc xin, đã giúp ngăn ngừa khoảng 170 triệu ca mắc và 1 triệu ca tử vong vào năm 2024. Kể từ khi WHO phê duyệt vắc xin sốt rét đầu tiên vào năm 2021, 24 quốc gia đã đưa chúng vào các chương trình tiêm chủng thường xuyên. Hóa dự phòng sốt rét theo mùa cũng đã mở rộng tới 20 quốc gia, tiếp cận 54 triệu trẻ em vào năm 2024.

            Tiến trình loại trừ bệnh sốt rét vẫn tiếp tục, với 47 quốc gia và một vùng lãnh thổ hiện được chứng nhận không còn bệnh sốt rét. Cabo Verde và Ai Cập đã đạt được chứng nhận vào năm 2024, tiếp theo là Georgia, Suriname và Timor-Leste vào năm 2025. Tuy nhiên, 282 triệu ca nhiễm và 610.000 ca tử vong đã được ghi nhận vào năm 2025, 95% trong số đó ở Khu vực Châu Phi, chủ yếu là trẻ em dưới 5 tuổi.

            Báo cáo cảnh báo về các mối đe dọa ngày càng gia tăng, bao gồm tình trạng kháng thuốc chống sốt rét, việc xóa gen pfhrp2 trên diện rộng làm suy yếu các xét nghiệm nhanh, mở rộng khả năng kháng thuốc diệt côn trùng và sự lây lan của Anopheles stephensi đến 9 quốc gia (Eritrea, Ethiopia, Ghana, Kenya, Niger, Nigeria, Somalia, Sudan và Yemen). Thời tiết khắc nghiệt do khí hậu, xung đột và nguồn tài trợ trì trệ đang khiến những nỗ lực trở nên căng thẳng hơn. https://bit.ly/4oEubeD

3.Kế hoạch thống nhất cho các mối đe dọa từ virus Corona

            WHO đã đưa ra kế hoạch chiến lược thống nhất đầu tiên nhằm giúp các quốc gia quản lý các mối đe dọa dịch bệnh do virus Corona, bao gồm Covid-19, MERS và các loại virus Corona mới nổi. Chiến lược này đánh dấu sự chuyển đổi từ ứng phó khẩn cấp với đại dịch COVID-19 sang quản lý tổng hợp, lâu dài.

            Kế hoạch chiến lược 2025–2030 về quản lý mối đe dọa bệnh do vi-rút Corona hướng dẫn chính quyền các quốc gia áp dụng cách tiếp cận mạch lạc để giám sát, phòng ngừa và ứng phó trong các chương trình bệnh truyền nhiễm rộng hơn. Virus Corona đã gây ra dịch bệnh lặp đi lặp lại kể từ khi dịch SARS xuất hiện vào năm 2002. Trong khi tác động toàn cầu của COVID-19 đã giảm bớt thì SARS-CoV-2 vẫn tiếp tục lây lan rộng rãi, gây bệnh nặng ở các nhóm có nguy cơ cao.

            Kế hoạch này bao gồm cả các tình huống thông thường và khẩn cấp và được phát triển thông qua tham vấn rộng rãi. WHO cũng đã mở rộng COVINET, hiện bao gồm 45 phòng thí nghiệm tham chiếu trên các lĩnh vực sức khỏe con người, động vật và môi trường.https://bit.ly/48jgKf4

4.Liệu pháp GLP-1 điều trị béo phì

            WHO đã công bố hướng dẫn toàn cầu đầu tiên về việc sử dụng liệu pháp peptide-1 giống glucagon (GLP-1) để điều trị béo phì, một căn bệnh mãn tính và tái phát ảnh hưởng đến hơn 1 tỷ người trên toàn thế giới. Béo phì góp phần gây ra 3,7 triệu ca tử vong vào năm 2024 và tỷ lệ mắc bệnh toàn cầu dự kiến ​​sẽ tăng gấp đôi vào năm 2030.

            Sau khi bổ sung thuốc GLP-1 vào danh sách Thuốc thiết yếu của WHO vào năm 2025 cho các nhóm có nguy cơ cao mắc bệnh tiểu đường loại 2, hướng dẫn mới đưa ra các khuyến nghị có điều kiện về việc sử dụng chúng như một phần của chăm sóc béo phì toàn diện. Những liệu pháp này có thể được người lớn sử dụng, ngoại trừ phụ nữ mang thai, để điều trị lâu dài và có thể kết hợp với các biện pháp can thiệp hành vi chuyên sâu bao gồm chế độ ăn uống lành mạnh và hoạt động thể chất.

Hướng dẫn nhấn mạnh khả năng tiếp cận công bằng, lưu ý rằng các liệu pháp GLP-1 có thể tiếp cận ít hơn 10% số người có nhu cầu vào năm 2030. WHO kêu gọi hành động về khả năng chi trả, sản xuất và sự sẵn sàng của hệ thống y tế để đảm bảo sự chăm sóc công bằng, lấy con người làm trung tâm. https://bit.ly/48IJgpA

5.Lenacapavir được phê duyệt nhanh chóng

            Cơ quan quản lý thuốc của Zambia đã phê duyệt viên nén Lenacapavir và công thức tiêm để phòng ngừa HIV chỉ trong 12 ngày làm việc, đánh dấu một trong những phê duyệt quốc gia nhanh nhất được ghi nhận. Ngay sau đó, cơ quan kiểm soát thuốc của Zimbabwe đã cấp phép cho sản phẩm này trong 18 ngày làm việc. Cả hai sự phê duyệt đều đạt được thông qua thủ tục đăng ký hợp tác (CRP) của các cơ quan có thẩm quyền được WHO liệt kê, một lộ trình dựa trên sự tin cậy cho phép các quốc gia đưa ra quyết định nhanh chóng, dựa trên bằng chứng bằng cách sử dụng các đánh giá từ các cơ quan quản lý đáng tin cậy hoặc quá trình sơ tuyển của WHO.

            Những phê duyệt này nêu bật cách đổi mới quy định có thể tăng tốc khả năng tiếp cận các công cụ phòng ngừa HIV thế hệ tiếp theo. Lenacapavir, thuốc dự phòng trước phơi nhiễm (PrEP) tiêm hai lần một năm đầu tiên, cung cấp giải pháp thay thế tác dụng lâu dài cho thuốc uống hàng ngày, giúp mọi người vượt qua những thách thức về tuân thủ, kỳ thị hoặc hạn chế tiếp cận chăm sóc sức khỏe.

Lenacapavir đã được WHO sơ tuyển vào tháng 10 năm 2025 và các ứng dụng ở các quốc gia khác thông qua CRP đang diễn ra, mở rộng khả năng tiếp cận với lựa chọn phòng ngừa HIV mang tính biến đổi này. https://bit.ly/4iK6uQK

6.Ngăn chặn bóc lột, lạm dụng và quấy rối tình dục

            42 Quốc gia thành viên Châu Phi, hợp tác với WHO, đã đưa ra một sáng kiến ​​mang tính bước ngoặt nhằm nâng cao trách nhiệm giải trình trong việc ngăn ngừa và ứng phó với hành vi bóc lột, lạm dụng và quấy rối tình dục (PRSEAH: preventing and responding to sexual exploitation, abuse and harassment) trong các hoạt động y tế chung.

            Nỗ lực này được xây dựng dựa trên khuôn khổ trách nhiệm giải trình PRSEAH của WHO dành cho các Quốc gia thành viên, được thông qua tại Hội đồng Y tế Thế giới lần thứ 78 vào tháng 5/2025. Khuôn khổ này cung cấp một điểm khởi đầu tự nguyện, có thể thích ứng để các bộ y tế thể chế hóa việc bảo vệ trong các hoạt động chung với WHO. Nó phù hợp với các tiêu chuẩn toàn hệ thống của Liên hợp quốc nhưng đi xa hơn bằng cách giải quyết vấn đề quấy rối tình dục bên cạnh việc bóc lột và lạm dụng.

Khung này tập trung vào ba lĩnh vực củng cố lẫn nhau: thiết lập các chính sách và quy tắc ứng xử rõ ràng nhằm đặt ra các tiêu chuẩn tối thiểu để ngăn ngừa và ứng phó với hành vi sai trái tình dục; trang bị cho nhân viên y tế và các đối tác chương trình đào tạo bắt buộc và chuyên ngành, bao gồm các mô-đun dành cho người ứng phó khẩn cấp và đội hỗ trợ nạn nhân; và đảm bảo quản lý sự cố hiệu quả thông qua các kênh báo cáo an toàn, hỗ trợ lấy người sống sót làm trung tâm, cũng như điều tra kịp thời được hỗ trợ bởi hành động kỷ luật hoặc pháp lý. Cùng với nhau, các biện pháp này nhằm mục đích bảo vệ cộng đồng và nhân viên y tế trong mọi hoạt động can thiệp. https://bit.ly/44Kf7EP

7.Hướng dẫn đầu tiên về vô sinh

            WHO đã công bố Hướng dẫn toàn cầu đầu tiên về phòng ngừa, chẩn đoán và điều trị vô sinh, kêu gọi các nước thực hiện chăm sóc sinh sản an toàn hơn, công bằng hơn và giá cả phải chăng hơn.

            Tình trạng vô sinh ảnh hưởng đến khoảng 1 trong 6 người trong độ tuổi sinh sản, tuy nhiên khả năng tiếp cận dịch vụ chăm sóc vẫn còn hạn chế. Ở nhiều quốc gia, người dân phải tự chi trả tiền túi cho các phương pháp điều trị, với một đợt thụ tinh trong ống nghiệm (IVF) đôi khi tiêu tốn gấp đôi thu nhập trung bình hàng năm của hộ gia đình.

            Hướng dẫn này bao gồm các khuyến nghị nhằm tăng cường phòng ngừa, chẩn đoán và điều trị, nhấn mạnh việc chăm sóc hiệu quả về mặt chi phí, dựa trên bằng chứng và lấy con người làm trung tâm. Nó nhấn mạnh tầm quan trọng của việc giải quyết các yếu tố nguy cơ như nhiễm trùng lây truyền qua đường tình dục và sử dụng thuốc lá, đưa ra hướng dẫn về lối sống, lộ trình lâm sàng từ các biện pháp can thiệp cơ bản đến IVF và hỗ trợ tâm lý xã hội cho những người bị ảnh hưởng. https://bit.ly/3KIWP03

Ths.BsCKII. Nguyễn Lê Tâm (Theo Bullentin of The World Health Organization)