Giám sát dự phòng sốt rét quay trở lại tại thành phố Huế trong bối cảnh hội nhập và phát triển

Một lộ trình toàn diện cho công tác y tế dự phòng tại thành phố Huế, tập trung vào việc ngăn chặn sự tái xâm nhập và bùng phát của bệnh sốt rét trong năm 2026. Đây là thời điểm then chốt khi Thành phố Huế không chỉ củng cố thành quả loại trừ sốt rét đã đạt được vào cuối năm 2022 mà còn phải đối mặt với những thách thức mới từ sự bùng nổ du lịch quốc tế và biến động dân cư trong kỳ Festival Huế 2026.

 

1. Thành quả Loại trừ Sốt rét và tình hình dịch tễ

Tiến trình loại trừ sốt rét tại thành phố Huế là một hành trình dài và kiên trì, phản ánh nỗ lực vượt bậc của hệ thống y tế tại địa phương. Nhìn lại lịch sử, năm 1991 là thời kỳ cao điểm của bệnh sốt rét tại Việt Nam với hơn 1 triệu ca mắc và 4.646 ca tử vong trên toàn quốc. Tại Thừa Thiên Huế, sau khi tách tỉnh từ Bình Trị Thiên vào năm 1989, công tác phòng chống sốt rét đã được triển khai mạnh mẽ qua nhiều giai đoạn, từ khống chế đến loại trừ.

Cuối năm 2022, Bộ Y tế đã chính thức công nhận tỉnh Thừa Thiên Huế( nay là thành phố Huế) đạt các tiêu chí loại trừ bệnh sốt rét. Đây là một cột mốc lịch sử, đưa thành phố Huế vào giai đoạn "đề phòng sốt rét quay trở lại". Tuy nhiên "loại trừ sốt rét" không có nghĩa là mầm bệnh đã biến mất hoàn toàn khỏi khu vực địa lý, mà là việc cắt đứt thành công chuỗi lây truyền nội địa trong ít nhất ba năm liên tiếp. Nguy cơ tiềm ẩn vẫn luôn hiện hữu thông qua các ca bệnh xâm nhập từ bên ngoài và sự tồn tại của véc tơ truyền bệnh trong môi trường tự nhiên.

Sự xuất hiện của các ca bệnh ngoại lai trong giai đoạn 2024-2025 là minh chứng rõ nhất cho nhận định này. Chỉ riêng trong năm 2024 toàn tỉnh đã ghi nhận 06 trường hợp sốt rét ngoại lai trở về từ các quốc gia như Angola, Lào, Cameroon và Bờ Biển Ngà. Những ca bệnh này mang theo các chủng ký sinh trùng nguy hiểm như Plasmodium falciparum và Plasmodium vivax, đặt ra thách thức lớn cho hệ thống giám sát tại thành phố Huế.

2. Nguy cơ tái xâm nhập và các tác động năm 2026

Năm 2026 được dự báo là một năm đầy thách thức đối với công tác y tế dự phòng của thành phố Huế. Sự giao thoa giữa các yếu tố kinh tế, văn hóa và môi trường có thể dẫn đến việc tái thiết lập chu trình lây truyền sốt rét nếu không có sự chuẩn bị kỹ lưỡng.

Với chủ đề "Huế - Kinh đô xưa, Vận hội mới", Festival Huế 2026 dự kiến sẽ tổ chức các hoạt động xuyên suốt bốn mùa, thu hút một lượng lớn du khách quốc tế và nội địa. Thành phố Huế đặt mục tiêu đón từ 7 đến 7,5 triệu lượt khách trong năm 2026, với doanh thu du lịch ước đạt 15.000 tỷ đồng.

Sự gia tăng đột biến của du khách từ các vùng dịch tễ sốt rét đang lưu hành (như khu vực Đông Nam Á, Châu Phi và Nam Mỹ) làm tăng xác suất mầm bệnh xâm nhập vào cộng đồng. Du khách có thể mang ký sinh trùng trong máu mà không biểu hiện triệu chứng rõ rệt ngay lập tức, biến họ thành nguồn lây tiềm năng cho véc tơ sẵn cố địa phương. Đặc biệt, các lễ hội mùa xuân và mùa hạ tại Huế – thời điểm muỗi Anopheles hoạt động mạnh – là những giai đoạn nguy cơ cao nhất.

Thành phố Huế có một lượng đáng kể người dân đi lao động tại Lào và các quốc gia Châu Phi – những nơi sốt rét vẫn còn là gánh nặng y tế lớn. Các ca bệnh ghi nhận năm 2024 cho thấy một mô hình dịch tễ rõ rệt:

• Ca bệnh thứ nhất: Công dân làm việc tại Lào 12 năm, trở về thị xã Hương Thủy với triệu chứng sốt rét run, dương tính với P. vivax
• Ca bệnh thứ hai: Công dân làm việc tại Cameroon, trở về thành phố Huế, dương tính với P. falciparum và có mật độ ký sinh trùng cao kéo dài.
• Các ca bệnh từ Angola và Bờ Biển Ngà cũng cho thấy xu hướng lao động di cư là nguồn mang mầm bệnh chính.

Năm 2026, khi các hoạt động giao thương quốc tế mở rộng hơn nữa, sự biến  động của nhóm đối tượng này sẽ tăng lên. Nếu không được quản lý và xét nghiệm sàng lọc kịp thời, các ca bệnh này có thể gây ra các ổ dịch tại chỗ tại các khu vực ven đô hoặc các phường có mật độ muỗi cao.

3. Biến đổi khí hậu và sự thích nghi của véc tơ truyền bệnh

Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi bản đồ dịch tễ của nhiều bệnh truyền nhiễm, trong đó có sốt rét. Tại Huế, sự thay đổi về nhiệt độ và lượng mưa ảnh hưởng trực tiếp đến chu kỳ sinh trưởng của muỗi Anopheles.

Nghiên cứu cho thấy muỗi truyền bệnh sốt rét có xu hướng kháng hóa chất diệt côn trùng nếu việc phun thuốc không được thực hiện đúng quy chuẩn hoặc quá lạm dụng. Điều này đòi hỏi công tác giám sát côn trùng tại thành phố Huế trong năm 2026 phải được thực hiện với độ chính xác khoa học cao.

4. Cơ sở pháp lý và Hướng dẫn giám sát theo Quyết định 4922/QĐ-BYT

Công tác phòng ngừa sốt rét quay trở lại phải dựa trên nền tảng pháp lý và chuyên môn vững chắc. Quyết định số 4922/QĐ-BYT ban hành ngày 25/10/2021 của Bộ Y tế về "Hướng dẫn giám sát và phòng chống bệnh sốt rét" là kim chỉ nam cho mọi hoạt động.

5. Hệ thống Giám sát

Hệ thống giám sát tại thành phố Huế năm 2026 cần được triển khai theo hai hình thức chính: giám sát thụ động và giám sát chủ động.

• Giám sát thụ động: Thực hiện tại tất cả các cơ sở y tế công lập và tư nhân trên địa bàn thành phố. Mọi trường hợp sốt đến khám đều phải được khai thác tiền sử dịch tễ sốt rét (trong vòng 6-12 tháng qua có đi đến vùng có sốt rét lưu hành hay không). Nếu có yếu tố dịch tễ, việc lấy lam máu hoặc test nhanh (RDT) phải được thực hiện ngay lập tức.
• Giám sát chủ động: Tập trung vào các nhóm đối tượng nguy cơ cao như người đi rừng, ngủ rẫy, lao động trở về từ nước ngoài, và cư dân sống trong các ổ bệnh cũ. CDC Thành phố Huế cần phối hợp với y tế phường/xã để tổ chức các đợt lấy mẫu máu định kỳ tại cộng đồng. Đồng thời giám sát véc tơ, theo dõi sự biến động về thành phần loài và mật độ muỗi Anopheles. Đặc biệt chú trọng việc xác định tính nhạy cảm của muỗi với các loại hóa chất như Alpha cypermethrin hay Lambda cyhalothrin để điều chỉnh chiến lược phun tồn lưu (IRS).

6. Quy trình báo cáo và đáp ứng khẩn cấp

Thời gian là yếu tố sống còn trong việc ngăn chặn sốt rét. Theo hướng dẫn, 100% trường hợp bệnh sốt rét phát hiện được phải được báo cáo và điều tra trong vòng 24 giờ. Dữ liệu này cần được cập nhật tức thời vào hệ thống thông tin quản lý sốt rét eCDS để các cấp quản lý có thể đưa ra quyết định can thiệp kịp thời.

Khi phát hiện một ca bệnh, quy trình xử lý ổ bệnh phải được kích hoạt trong vòng 7 ngày.Các hoạt động bao gồm:

• Điều tra dịch tễ để xác định nguồn lây (nội địa hay ngoại lai).
• Khoanh vùng và phun hóa chất diệt muỗi tại nhà bệnh nhân và các hộ gia đình xung quanh trong bán kính quy định.
• Xét nghiệm máu cho tất cả những người sống cùng nhà và những người xung quanh có triệu chứng nghi ngờ.

7. Phác đồ điều trị và quản lý ca bệnh

Việc điều trị sốt rét phải tuân thủ nghiêm ngặt Quyết định số 3377/QĐ-BYT năm 2023 của Bộ Y tế. Đối với các ca bệnh ngoại lai, việc xác định đúng loài ký sinh trùng là cực kỳ quan trọng để chọn loại thuốc phù hợp, đặc biệt là trong bối cảnh ký sinh trùng kháng thuốc đang gia tăng tại các vùng dịch lưu hành.

Cán bộ y tế tại thành phố Huế cần được tập huấn kỹ năng quản lý bệnh nhân tại nhà, đảm bảo người bệnh uống đủ liều, đúng giờ, tránh tình trạng bỏ thuốc giữa chừng dẫn đến tái phát hoặc kháng thuốc.

8. Truyền thông thay đổi hành vi năm 2026

Truyền thông không chỉ dừng lại ở việc cung cấp kiến thức mà phải dẫn đến sự thay đổi hành vi bền vững trong cộng đồng, năm 2026 chiến lược truyền thông cần được đa dạng hóa và cá nhân hóa cho từng nhóm đối tượng.

• Truyền hình và Phát thanh: Xây dựng các chuyên mục như "Huế không sốt rét" phát sóng vào các khung giờ có lượng người xem cao. Sử dụng các hình thức như tọa đàm chuyên gia, phóng sự thực tế về các ca bệnh ngoại lai để người dân thấy được nguy cơ hiện hữu.
• Mạng xã hội và Ứng dụng số: Tận dụng ứng dụng Hue-S để gửi thông báo đẩy (push notification) về các biện pháp phòng chống dịch đến từng người dân. Phát triển các nội dung ngắn, súc tích (infographic, video ngắn) trên Facebook, Zalo và TikTok để tiếp cận giới trẻ và khách du lịch.
• Hệ thống truyền thanh cơ sở: Tại các phường, xã, loa truyền thanh đóng vai trò quan trọng trong việc nhắc nhở người dân ngủ màn và vệ sinh môi trường, đặc biệt là vào các đợt cao điểm dịch bệnh hoặc trước các sự kiện lớn của Festival.

9. Đối với người lao động di cư và người đi rừng

Đây là nhóm rủi ro cao nhất mang mầm bệnh về Huế. Thông điệp cần tập trung vào việc bảo vệ cá nhân và trách nhiệm với cộng đồng.

• Nội dung: Trong khi làm việc: Ngủ màn tẩm hóa chất; Khi trở về: Đến ngay cơ sở y tế xét nghiệm máu".

• Cung cấp thông tin về các dịch vụ y tế tại Huế, các dấu hiệu nghi ngờ sốt rét và lời khuyên về việc sử dụng kem xua muỗi khi tham gia các hoạt động ngoài trời vào buổi tối

• Kênh tiếp cận: Tư vấn trực tiếp bởi cán bộ y tế phường, tờ rơi tại các văn phòng xuất khẩu lao động và các bến xe khách, cử khẩu Đối với Du khách trong và ngoài nước

• Mã QR tại sảnh khách sạn, sân bay Phú Bài, ga Huế và các điểm tham quan di tích. Tích hợp thông tin vào bản đồ du lịch điện tử của thành phố.

Tập trung vào việc loại bỏ nơi sinh sản của muỗi và duy trì thói quen ngủ màn.

Các biện pháp kỹ thuật nhằm tiêu diệt muỗi Anopheles và ngăn chặn sự tiếp xúc giữa muỗi và người là thành phần không thể tách rời của chiến lược dự phòng sốt rét quay trở lại.

10. Biện pháp hóa chất: Phun tồn lưu và tẩm màn

Việc sử dụng hóa chất diệt côn trùng phải tuân theo hướng dẫn của Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương và Bộ Y tế.

• Phun tồn lưu trong nhà (IRS): Chỉ định cho các khu vực có ca bệnh ngoại lai hoặc nơi có mật độ véc tơ cao. Hóa chất được phun lên tường vách từ độ cao 2 mét trở xuống để diệt muỗi đậu nghỉ sau khi hút máu.
• Tẩm màn hóa chất (ITN): Đây là biện pháp hiệu quả nhất để bảo vệ cá nhân. Tại Huế, cần đảm bảo trên 98% hộ gia đình ở các vùng nguy cơ (ven núi, vùng đầm phá) có đủ màn tẩm hóa chất. Hóa chất tẩm màn có tác dụng xua đuổi và diệt muỗi trong vòng 6 tháng đến 1 năm nếu không giặt quá thường xuyên.

Cải thiện Vệ sinh Môi trường

Thành phố Huế với đặc trưng nhiều vườn tược, kênh rạch và các công trình di tích cổ kính cung cấp nhiều môi trường sống cho muỗi.

• Phát quang bụi rậm: Vận động nhân dân dọn dẹp cây cỏ rậm rạp xung quanh nhà trong bán kính 200 mét để loại bỏ nơi trú ẩn ban ngày của muỗi.
• Khơi thông cống rãnh: Phối hợp với công ty môi trường đô thị để nạo vét các kênh mương bị tắc nghẽn, không để nước đọng lâu ngày – nơi muỗi đẻ trứng.
• Quản lý công trình xây dựng: Năm 2026 sẽ có nhiều công trình hạ tầng được hoàn thiện đón thành phố trực thuộc Trung ương. Các hố móng, bể chứa nước tại công trường cần được xử lý bằng hóa chất diệt lăng quăng định kỳ.

Tăng cường năng lực hệ thống và phối hợp liên ngành

Loại trừ sốt rét là một nhiệm vụ chính trị và xã hội rộng lớn, không chỉ riêng của ngành y tế.

Nâng cao năng lực cán bộ Y tế

Cán bộ làm công tác sốt rét từ tuyến thành phố đến phường, xã cần được đào tạo và đào tạo lại hàng năm. Nội dung tập huấn tập trung vào:

• Kỹ năng lấy lam máu xét nghiệm đạt tiêu chuẩn (không bị nhầm lẫn, mật độ ký sinh trùng chính xác).
• Sử dụng phần mềm quản lý sốt rét trực tuyến để báo cáo ca bệnh.
• Kỹ năng truyền thông tư vấn trực tiếp tại cộng đồng.

Vai trò của Chính quyền và Ban chỉ đạo các cấp

Ban Chỉ đạo Chăm sóc sức khỏe nhân dân thành phố Huế cần đóng vai trò hạt nhân trong việc điều phối các nguồn lực.

• Đảm bảo kinh phí: Bố trí ngân sách địa phương cho các hoạt động phun hóa chất, mua sắm vật tư xét nghiệm và hỗ trợ phụ cấp cho cộng tác viên y tế thôn bản/tổ dân phố.
• Phối hợp liên ngành: Sở Y tế phối hợp với Sở Du lịch để giám sát các cơ sở lưu trú; phối hợp với Sở Giáo dục để triển khai truyền thông trong trường học; phối hợp với Công an thành phố để nắm bắt biến động dân cư, đặc biệt là người nước ngoài đến Huế.

Ứng dụng công nghệ và đổi mới sáng tạo

Trong kỷ nguyên chuyển đổi số, công tác phòng chống sốt rét tại Huế năm 2026 cần tận dụng các thành tựu công nghệ.

• Sử dụng GIS (Hệ thống thông tin địa lý): Bản đồ hóa các ca bệnh ngoại lai và các ổ véc tơ để xác định các "điểm nóng" cần can thiệp ưu tiên.
• Hệ thống cảnh báo sớm: Phát triển các mô hình dự báo nguy cơ bùng phát dịch dựa trên dữ liệu khí tượng và dữ liệu di biến động dân cư để chủ động chuẩn bị nguồn lực.

Tầm nhìn từ năm 2026 đến các năm tiếp theo

Chiến lược phòng ngừa sốt rét quay trở lại tại Huế năm 2026 là một mắt xích quan trọng trong Chiến lược quốc gia phòng chống và loại trừ bệnh sốt rét ở Việt Nam đến năm 2030.

Mục tiêu dài hạn là duy trì trạng thái không có ca sốt rét nội địa, góp phần cùng cả nước đạt được mục tiêu loại trừ hoàn toàn vào năm 2030. Tầm nhìn đến năm 2045, hệ thống y tế thành phố Huế hướng tới sự bao phủ chăm sóc sức khỏe toàn dân, nơi mọi dịch vụ chẩn đoán và điều trị bệnh truyền nhiễm đều sẵn có, chất lượng và công bằng.

Việc xây dựng Huế trở thành một Trung tâm y tế chuyên sâu của khu vực Đông Nam Á (theo Nghị quyết 54 của Bộ Chính trị) không thể tách rời việc kiểm soát tốt các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm như sốt rét. Sự an toàn y tế chính là uy tín và sức hấp dẫn của đô thị di sản Huế trên con đường hội nhập Quốc tế.

Duy trì thành quả loại trừ sốt rét tại thành phố Huế năm 2026 là một thách thức lớn nhưng hoàn toàn khả thi nếu có sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị và sự đồng thuận của người dân. Sự thành công của chiến lược này không chỉ nằm ở những con số về tỷ lệ phun hóa chất hay số ca xét nghiệm, mà ở việc xây dựng được một "hàng rào miễn dịch" cộng đồng thông qua kiến thức và hành vi đúng đắn.

Các khuyến nghị ưu tiên cho chính quyền thành phố Huế:

1. Thành lập các chốt chặn giám sát dịch tễ: Đặc biệt tại sân bay Phú Bài và ga Huế trong suốt thời gian diễn ra Festival Huế 2026 để phát hiện và tư vấn kịp thời cho du khách từ vùng dịch.
2. Đẩy mạnh truyền thông số: Tích hợp sâu thông tin phòng chống sốt rét vào ứng dụng Hue-S, biến mỗi người dân thành một "cảm biến" giám sát dịch bệnh tại cộng đồng.
3. Đảm bảo nguồn dự trữ thuốc và hóa chất: Tuyệt đối không để xảy ra tình trạng thiếu thuốc đặc trị sốt rét hoặc hóa chất phun diệt muỗi tại các trạm y tế phường, xã.
4. Tổ chức các đợt ra quân vệ sinh môi trường: Gắn phong trào "Ngày Chủ nhật xanh" với hoạt động diệt lăng quăng và loại bỏ ổ đọng nước quanh nơi ở.
5. Nâng cao vai trò của y tế tư nhân: Ký cam kết và tập huấn cho 100% các phòng khám tư nhân về quy trình báo cáo ca bệnh sốt rét nghi ngờ.

Thành phố Huế năm 2026 sẽ là một minh chứng cho sự kết hợp giữa truyền thống di sản và năng lực y tế hiện đại. Bảo vệ thành quả loại trừ sốt rét không chỉ là bảo vệ sức khỏe nhân dân mà còn là bảo vệ "vận hội mới" của cố đô trên hành trình phát triển bền vững. Một thành phố Huế không sốt rét sẽ là một thành phố an tâm để sống, để cống hiến và để chào đón bạn bè quốc tế./.

 

 

ThS Nguyễn Quốc Huy - Khoa PCBTN-KST-CT