Vi chất dinh dưỡng - Đối với sự sống và sức khỏe con người.

     Vi chất dinh dưỡng đóng vai trò hết sức quan trọng, thiết yếu đối với sự phát triển cơ thể con người. Đặc biệt, ở trẻ em thiếu vi chất dinh dưỡng sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển thể chất, tinh thần và hệ miễn dịch. Ngày Vi chất dinh dưỡng (01-02/6) năm 2023 có chủ đề: “Vi chất dinh dưỡng rất cần thiết cho quá trình tăng trưởng và phát triển thể lực, tầm vóc và trí tuệ, nâng cao sức khoẻ, sức đề kháng của cơ thể”, là một thông điệp cần được lan tỏa đến mọi nhà, đặc biệt là các bà mẹ mang thai, bà mẹ nuôi con nhỏ.   

 

     Con người luôn cần một lượng nhỏ vi chất dinh dưỡng (VCDD), đó là các chất khoáng và các vitamin để cơ thể phát triển bình thường và khỏe mạnh. Đa số các chất này cơ thể không tự tổng hợp được, mà được cung cấp từ các thực phẩm như trái cây/rau/củ/quả, trứng/thịt/cá hay các loại hạt hoặc được bổ sung qua đường ăn/uống. Thiếu VCDD sẽ làm ảnh hưởng xấu tới sức khoẻ, đến sự phát triển thể chất, trí tuệ, có thể dẫn đến còi xương, suy dinh dưỡng, mù lòa, tổn thương não, tăng nguy cơ mắc các bệnh nhiễm trùng và tử vong ở trẻ nhỏ, ở phụ nữ mang thai có thể dẫn đến thai chết lưu, giảm năng suất hoặc mất khả năng lao động ở người trưởng thành. Cơ thể con người không thể tự tổng hợp được các VCDD mà phải bổ sung qua khẩu phần ăn hàng ngày, gồm có 13 loại vitamin (4 loại vitamin A, D, E, K tan trong dầu; 8 vitamin nhóm B và vitamin C là loại tan trong nước) và các chất khoáng như Iốt, Sắt, Kẽm, Mangan, Selen... Con người không cảm nhận được sự thiếu hụt VCDD, do đó thiếu hụt VCDD còn được gọi là “nạn đói tiềm ẩn”.

     So với các nước trên thế giới, ở Việt Nam, tình trạng các bệnh thiếu VCDD như iốt, vitamin A, sắt, kẽm, Axit folic… vẫn khá cao, tập trung nhiều nhất ở vùng miền núi, nông thôn và ngay cả ở thành phố. Các giải pháp phòng chống thiếu VCDD ở Việt Nam được triển khai trong nhiều thập kỷ qua như: trộn iốt vào muối ăn, cho trẻ uống vitamin A, viên sắt cho bà mẹ mang thai… Trên thế giới việc tăng cường một số VCDD vào các thực phẩm thiết yếu được quy định bắt buộc như: bổ sung axit folic vào các sản phẩm ngũ cốc ăn liền, bổ sung vitamin A vào dầu ăn, bổ sung sắt vào gạo…

 

Tình trạng thiếu các VCDD phổ biến ở Việt Nam

     1. Thiếu Iốt gây nên bệnh Bướu cổ: Việt nam nằm trong vùng thiếu iốt, nhiều năm trước đây, tình trạng Bướu cổ thường gặp ở các vùng miền núi. Tuy nhiên thực tế thiếu iốt tồn tại ở tất cả các địa phương trong cả nước, không kể miền núi, thành thị hay vùng đồng bằng, ven biển. Iốt được dự trữ trong nước biển, từ biển, iốt theo hơi nước bốc lên được đưa vào đất liền, mưa bổ sung nguồn iốt cho đất, nhưng cũng chính mưa lũ gây ra nạn xói mòn làm trôi iốt ra biển. Thiếu iốt sẽ gây giảm khả năng trí tuệ, giảm chỉ số thông minh, chậm phát triển thể chất, suy dinh dưỡng… Phụ nữ có thai/cho con bú, trẻ em là nhóm đối tượng có nguy cơ bị thiếu iốt cao. Thực phẩm vẫn là nguồn cung cấp iốt chủ yếu, nó có nhiều trong các loại: Rau chân vịt (còn gọi là rau bina hoặc cải bó xôi), rau cần, cá/cua/muối biển, sơn dược, cải thảo, trứng gà, rau cải xoong, khoai tây, bầu dục…

     Từ năm 1995, Chương trình Quốc gia phòng chống các rối loạn do thiếu Iốt, đã triển khai trộn Iốt vào muối ăn, được lưu hành trên toàn quốc. Mục tiêu chương trình nhằm thanh toán tình trạng thiếu hụt iốt trầm trọng tại Việt Nam.

 

     2. Thiếu Vitamin A gây bệnh về Mắt: Nguyên nhân do khẩu phần/chế độ ăn uống cung cấp quá ít vitamin A, thiếu dầu mỡ trong bữa ăn cũng sẽ làm giảm hấp thu vitamin A. Các bệnh viêm đường hô hấp, tiêu chảy hoặc nhiễm ký sinh trùng đường ruột cũng là nguyên nhân dẫn tới tình trạng thiếu vitamin A. Thiếu vitamin A gây các bệnh về mắt như: khô mắt, quáng gà, sẹo giác mạc, mù lòa. Hàng năm, chiến dịch bổ sung Vitamin A kết hợp tẩy giun cho trẻ dưới 6 tuổi được tổ chức tại Việt Nam 2 đợt vào tháng 6 và tháng 12.

     Các loại thực phẩm giàu vitamin A gồm: Gan động vật, Khoai lang, Cà rốt, Rau bina (còn gọi cải bó xôi hoặc rau chân vịt), Bí ngô, Ớt chuông, Cà chua, Bông cải xanh…

 

     3. Thiếu Sắt gây thiếu máu (Fe): Sắt là một trong những vi chất cần thiết đối với cơ thể của mỗi người, kể cả trẻ em và người trưởng thành. Thiếu máu do thiếu sắt là loại thiếu máu hay gặp nhất, có thể kết hợp với thiếu axit folic (vitamin B9), nhất là phụ nữ ở độ tuổi sinh đẻ, trong thời kỳ mang thai và trẻ nhỏ. Nguyên nhân thiếu máu dinh duỡng là do chế độ ăn nghèo sắt, nguồn thực phẩm động vật giàu chất sắt không được sử dụng đầy đủ và thường xuyên trong các bữa ăn gia đình. Phụ nữ tuổi sinh đẻ/phụ nữ mang thai, trẻ em nhỏ là các đối tượng có nguy cơ thiếu sắt như cao nhất. Ngoài ra, nhiễm giun/sán vẫn còn khá phổ biến hay gặp ở trẻ em cũng gây thiếu sắt, thiếu máu. Các đối tượng cần được bổ sung Sắt gồm: Người bị thiếu máu, phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú, nữ giới có thời kỳ kinh nguyệt kéo dài, người đang điều trị bệnh lý. Ở nước ta, Chương trình phòng chống thiếu máu dinh dưỡng cho phụ nữ mang thai vẫn đang được triển khai. Theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế thế giới nên bổ sung Sắt cho trẻ từ 5 - 12 tuổi.

     Các loại thực phẩm giàu Sắt gồm có: hàu, thịt đỏ, gan/lòng động vật, đậu gà, các loại ngũ cốc, hạt bí ngô, hạt diêm mạch, đậu phụ, sô-cô-la đen…

 

     4. Thiếu Kẽm (Zn): Kẽm đóng một vai trò quan trọng đối với cơ thể, nó tham gia vào chức năng sinh sản, miễn dịch, thiếu Kẽm gây nguy cơ xơ vữa động mạch, suy giảm/rối loạn thị lực và thính giác. Nguyên nhân thiếu kẽm là do khẩu phần ăn thiếu các thực phẩm giàu Kẽm, thiếu thức ăn có nguồn gốc động vật là một trong những nguyên nhân quan trọng gây thiếu Kẽm và các vi chất dinh dưỡng khác. Trẻ càng suy dinh dưỡng nặng thì nồng độ kẽm huyết thanh càng thấp. Thiếu kẽm làm chậm tăng trưởng ở trẻ em.

     Các thực phẩm bổ sung kẽm rất hiệu quả gồm: Sò, Củ cải, Đậu Hà lan, Ổi, Lòng đỏ trứng, Thịt heo nạc, Thịt bò, Đậu phụng, Socola đen…

 

     5. Thiếu folate (còn gọi Axit folic hoặc Vitamin B9): Khẩu phần ăn ở trẻ em và phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ, nữ vị thành niên chỉ đáp ứng từ 45-75% nhu cầu khuyến nghị cho người Việt Nam. Thực phẩm có nhiều folate tự nhiên bao gồm các như rau bina, bông cải xanh, rau diếp, đậu bắp, măng tây, chuối, dưa, chanh, cam, cà chua, men, nấm, gan và thận bò... Folate không bền với nhiệt, nước, không khí, và chất kiềm, do vậy, dễ bị phân hủy trong quá trình bảo quản, chế biến thức ăn. 

     Nguồn thực phẩm bổ sung Folate tự nhiên gồm: các loại đậu, Măng tây, Rau chân vịt, Súp lơ, Bơ, Trứng gà, gan heo…

 

Các giải pháp đẩy lùi “Nạn đói tiềm ẩn”

     Từ đầu thế kỷ 20, việc tăng cường VCDD đang là vấn đề quan tâm rất lớn đối với nhiều nước trên thế giới. Giải pháp đẩy lùi “Nạn đói tiềm ẩn” đang được nhiều quốc gia trên thế giới áp dụng theo khuyến cáo của các tổ chức quốc tế như: Tổ chức Y tế thế giới (WHO), Quỹ nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF), Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp thế giới (FAO), Chương trình Lương thực Thế giới (WFP), Ngân hàng Thế giới (WB) gồm các biện pháp:

     1. Tăng cường, bổ sung các VCDD vào thực phẩm thiết yếu là biện pháp đơn giản, rẻ tiền, đạt độ bao phủ cao và được đánh giá đây là một trong những giải pháp can thiệp hiệu quả nhất, kinh tế nhất.

     2. Cải thiện và nâng cao chất lượng bữa ăn, đưa các loại thực phẩm có nhiều VCDD vào khẩu phần ăn hàng ngày, đặc biệt đối với các trẻ nhỏ, đối với các bà mẹ mang thai và cho con bú, đây là giải pháp lâu dài và bền vững nhất.

     Ở nước ta công tác phòng chống thiếu VCDD đã được triển khai ở một số chương trình như “một cuộc chiến” bền bỉ, thầm lặng. “Nạn đói tiềm ẩn” cần phải được khắc phục nhanh chóng, kịp thời để hạn chế các ảnh hưởng xấu đến sức khỏe, nòi giống, nhằm tăng cường nâng cao sức khỏe, trí tuệ, năng lực lao động, cuộc sống khỏe mạnh góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế mạnh mẽ cho người dân và đất nước Việt Nam./.

 

 

 

 

 

 

Chí Hùng (Tổng hợp từ SKĐS và VDD)