Dị vật đường thở

Trong năm vừa qua, nhiều khoa cấp cứu của bệnh viện đã tiếp nhận rất nhiều ca suy hô hấp do dị vật đường thở ở trẻ em và kể cả người lớn, trong đó có những ca không cứu được do vào viện đã quá muộn và việc sơ cứu ở cộng đồng không hiệu quả. Việc trang bị cho mình những kĩ năng sơ cứu là rất cần thiết cho mọi người, để không bao giờ phải rơi trường hợp đáng tiếc. Dưới đây là các kĩ năng sơ cứu cơ bản về cấp cứu suy hô hấp do dị vật đường thở     

DỊ VẬT ĐƯỜNG THỞ

ĐẠI CƯƠNG:
-    Dị vật đường thở là do những chất vô cơ hay hữu cơ lọt vào đường thở.
-    Là một cấp cứu tai mũi họng thường gặp ở trẻ em và cũng có thể xảy ra ở người lớn, nếu cấp cứu không kịp thời có thể gây tử vong.
-    Trẻ em nam thường hiếu động hơn trẻ em nữ nên tỷ lệ mắc nhiều hơn, thường nam/ nữ= 2/1.
-    Khi bị dị vật đường thở, trẻ sẽ có những triệu chứng sau: Trẻ đang ăn hoặc đang chơi tự nhiên ho sặc sụa, khó thở, mặt tím tái hoặc đỏ bừng,
-    Tính chất của dị vật ở VN:
      + Dị vật có nguồn gốc từ  thực vật: hạt đậu, hạt dưa, hạn na, hạt sampoche.
      + Dị vật có nguồn gốc từ  động vật: xương cá, xương gà, vỏ tôm, cua.
      + Dị vật là nhựa, kim loại.

-Vị trí của dị vật:
     + Tính chất của dị vật  thường quyết định vị trí của dị vật
     + Ở VN dị vật thường có ở thanh quản, khí quản, phế quản. Dị vật ở phế quản : 2/3 dị vật mắc ở phế quản phải (do góc alpha được tạo bởi phế quản gốc phải và khí quản nhỏ hơn góc Beta tạo bởi phế quản gốc trái và khí quản).
     + Dị vật lỏng, sệt, bột, cháo có thể tỏa khắp thanh khí phế quản.

 LÂM SÀNG:
-Hội chứng xâm nhập: ho sặc sụa, tím tái, vã mồ hôi và lên cơn khó thở.
-Tùy vị trí của dị vật mà có triệu chứng khác nhau.
1.    Dị vật thanh quản:
- Thường gặp: mang cá, vẩy cá, xương cá, vỏ tôm cua mắc ở thanh môn, hạ thanh môn
- Triệu chứng:    
•    Khó thở thanh quản: khó thở chậm thì hít vào, trẻ ráng sức hít vào
•    Kèm theo khàn tiếng hay mất tiếng.
•    Có thể có bứt rứt, vật vã,
-Trường hợp dị vật lớn mắc kẹt ở thanh môn có thể gây ngạt thở và tử vong tức thì.

2.    Dị vật khí quản: Tùy tính chất của dị vật
- Mảnh xương mắc kẹt ở khí quản khó thở 2 thì: hít vào và thở ra.
- Dị vật là các hạt có thể di động lúc ở khí quản, lúc ở phế quản tạo tiếng lật phật cờ bay

3.    Dị vật phế quản:
- Tùy tính chất của dị vật, kích thước của dị vật, đến sớm hay đến muộn mà triệu chứng sẽ khác nhau.
- Trẻ bị dị vật nhỏ và được đưa đến sớm sẽ có hội chứng xâm nhập, nếu đưa đến trễ thì hội chứng lâm sàng rất nghèo nàn.
- Trẻ bị dị vật lớn hơn sẽ có dấu hiệu: tức ngực, đau ngực, cảm giác khó thở một bên phổi.
- Trẻ bị dị vật dù lớn hay nhỏ, nếu đến trễ vào ngày 2,3 thường có dấu hiệu nhiễm trùng cấp đường hô hấp, giống như viêm phế quản hay viêm phổi dễ chẩn đoán nhầm nếu như người nhà không nói rõ trẻ đã ngậm phải vật gì trước lúc các triệu chứng xuất hiện.

 ĐIỀU TRỊ DỊ VẬT ĐƯỜNG THỞ:
1.    Thao tác Heimlich:
- Thao tác Heimlich cần được áp dụng ban đầu để điều trị nạn nhân mắc dị vật ở họng
- Kỹ thuật:
a)    Nếu dị vật là vật cứng:
-    Có thể để nạn nhân ở tư thế đứng, người cúi ra trước, người cấp cứu đứng sau nạn nhân, một bàn tay nắm lại làm thành một nắm đấm, bàn tay kia nắm lấy cổ tay của bàn tay nắm đấm, để vào vùng thượng vị nạn nhân, sau đó giật mạnh từ trước ra sau và từ dưới lên trên để làm tăng áp lực trong lồng ngực nhằm tống dị vật ra ngoài. Bằng những động tác giật đưa từ dưới lên, nhằm đẩy cơ hoành tống không khí trong phổi, khí quản, phế quản, hy vọng dị vật bật lên miệng. Động tác cần mạnh, dứt khoát, làm đi làm lại 10 lần và cần theo dõi miệng nạn nhân, nếu dị vật xuất hiện thì nhanh chóng lấy ra.

 

 

- Nếu trẻ lờ đờ, vật vã phải thọc tay móc ngay dị vật ra ngoài vì thường đây là dị vật to gây bít tắc thanh môn, còn với dị vật nhỏ có thể thổi miệng để đẩy luôn dị vật xuống sâu để trẻ có thể thở được, sau đó chuyển đến bệnh viện.
b) Nếu dị vật là chất lỏng:
 Đặt trẻ nằm sấp trên lòng bàn tay hay trên đùi rồi vỗ mạnh vào lưng 2-3 cái. Nếu trẻ lớn hơn, để trẻ nằm ngửa rồi ấn tay vào vùng thượng vị, nhồi 2-3 cái để trẻ ho bắn dị vật ra ngoài. Nếu trẻ vẫn chưa thở được cần hà hơi thổi ngạt và xoa bóp tim ngoài lồng ngực.

 

 

2.    Soi thanh khí phế quản gắp dị vật:

Trong trường hợp trẻ không khó thở thì đưa ngay đến bệnh viện để tiến hành soi gắp dị vật .
3.    Mở khí quản: 
            - Chỉ định khi có khó thở, nhất là khi có khó thở thanh quản độ 2, 3.
- Ngoài ra mở khí quản còn cho phép tiến hành soi gắp dị vật một cách an toàn.

4.    Điều trị và theo dõi toàn thân:
-    Ngay sau khi đã lấy được dị vật, cần theo dõi 2 vấn đề:
            a/ chảy máu
            b/ khó thở
a)    chảy máu:
- Nếu tiếp tục chảy máu cần soi lại và tìm cách cầm máu tại chỗ và toàn thân
- Nếu chảy máu nhiều, có khả năng rách khí phế quản, tổn thương mạch máu trong lồng ngực cần phối hợp với phẫu thuật lồng ngực
b)    khó thở:
-    Nếu khó thở tăng lên, cần kiểm tra ngay, chụp XQ ngực : xem có tràn khí màng phổi. tràn khí trung thất

 PHÒNG BỆNH:
   Trẻ dưới 6 tháng tuổi: Thường bị sặc trong khi bú sữa, ăn bột hoặc uống thuốc, vì thế đặt tư thế ngồi khi cho bé bú, không được để bé nằm ôm bình sữa bú một mình, không được dỗ trẻ khi bé đang khóc bằng cách ấn bình sữa vào miệng bé, rất dễ gây sặc. Khi trẻ đang la khóc hoặc cười nói không được đút bột, cháo. Khi cho trẻ uống thuốc đừng vội đổ vào miệng khi trẻ đang giẫy khóc.
-    Trẻ trên 6 tuổi: Nguyên nhân hay gặp là tự bỏ các dị vật vào miệng, vì thế nên tránh để các đồ chơi, các vật nhỏ trong tầm tay bé, tập cho bé thói quen không được ngậm bất cứ vật gì trong miệng, nếu thấy trẻ đang ngậm cần phải nhẹ nhàng lấy ra.
•    Không cho ăn những thức ăn dễ rơi vào đường thở như các loại hạt .
•    Trẻ lớn hơn không nên vừa ăn vừa cười đùa.
•    Người lớn cần tránh thói quen ngậm dụng cụ vào miệng khi làm việc.
•    Nếu bị hóc hoặc nghi ngờ hóc vào đường thở, cần đưa đi bệnh viện ngay.

 

                                                                   Ths.Bs Phan Đăng Tâm - GĐTTTTGDSK tỉnh tổng hợp