Phòng và điều trị dự phòng bệnh dại bằng Văc xin và huyết thanh kháng dại

Bệnh dại là bệnh viêm não tủy cấp tính do vi rút, lây truyền từ động vật sang người chủ yếu qua vết cắn của động vật mắc bệnh. Bệnh thường lưu hành ở các nước thuộc khu vực châu Á và châu Phi. Tại Việt Nam, bệnh dại lưu hành ở nhiều địa phương, chủ yếu là ở các tỉnh miền núi với nguồn truyền bệnh chính là chó. Bệnh thường tăng cao vào mùa nắng nóng từ tháng 5 đến tháng 8 hàng năm. Các biểu hiện lâm sàng của bệnh dại trên người là sợ nước, sợ gió, co giật, liệt và dẫn đến tử vong. Khi đã lên cơn dại tỷ lệ tử vong gần như 100% (đối với cả người và động vật). Tuy vậy, bệnh dại trên người có thể phòng và điều trị dự phòng bằng vắc xin và huyết thanh kháng dại. Tiêm vắc xin dại cho cả người và động vật (chủ yếu là chó) là biện pháp hiệu quả để phòng, chống bệnh dại.  Bệnh dại thuộc bệnh truyền nhiễm nhóm B trong Luật Phòng chống bệnh truyền nhiễm ở Việt Nam.

I. Tiêm phòng bệnh dại trước phơi nhiễm

1. Chỉ định: Tiêm vắc xin dự phòng bệnh dại cho những người có nguy cơ cao phơi nhiễm với vi rút dại:

            - Cán bộ thú y, kiểm lâm, bảo tồn thú hoang

            - Nhân viên phòng thí nghiệm làm việc với vi rút dại

            - Người làm nghề giết mổ chó

            - Người đi du lịch đến các vùng lưu hành bệnh dại cao

2. Chỉ sử dụng: vắc xin tế bào (Verorab và rabipure)

3. Lịch tiêm:

`           - Tiêm bắp liều 0.5 ml: vào các ngày 0, 7, 28 ( hoặc 21)

            - Trong da: 0,1ml vào ngày 0, 7, 21 ( hoặc 28)

                   (Ngày 0 là ngày tiêm mũi đầu tiên)

4. Hiệu quả: lâu dài tuy nhiên với các đối tượng tiếp xúc thường xuyên với vi rut sau 6 tháng nên kiểm tra kháng thể, nếu kháng thể < 0,5 IU/ml thì phải tiêm nhắc lại 1 mũi

II. Điều trị dự phòng sau phơi nhiễm

Là trường hợp người bị chó, mèo, động vật nghi dại cắn, liếm hoặc bị nước bọt của động vật nghi dại dính vào niêm mạc (như mắt, miệng, niêm mạc bộ phận sinh dục) hoặc các phơi nhiễm với bệnh phẩm/vi rút dại tại phòng thí nghiệm.

1.      Nguyên tắc điều trị dự phòng

Bệnh dại phần lớn có thời gian ủ bệnh dài, do vậy có thể điều trị dự phòng sau phơi nhiễm với nguyên tắc:

-         Rửa kỹ vết cắn càng sớm càng tốt

-         Tiêm vắc xin dại càng sớm càng tốt

-         Phải  tiêm đủ liều (theo đúng phác đồ) để đảm bảo rằng có đáp ứng miễn dịch trước khi vi rút xâm nhập vào thần kinh trung ương

2.  Sử dụng huyết thanh kháng dại phối hợp với vaccine nếu vết cắn ở mức độ 3.

3. Xử  lý vết thương do súc vật nghi dại cắn

- Xối rữa kỹ tất cả các vết cắn/cào trong 15 phút với nước và xà phòng, hoặc nước sạch, sau đó sát khuẩn bằng cồn 40 độ-70 độ hoặc cồn i ốt  để làm giảm thiểu lượng vi rút tại vết cắn.

- Có thể sử dụng các chất khử trùng thông thường như rượu, cồn, xà phòng các loại, dầu gội, dầu tắm để rửa vết thương ngay sau khi bị cắn.

- Tiêm phòng uốn ván, chống nhiễm trùng bằng kháng sinh trong trường hợp cần thiết.

4. Không được làm

1. Sờ vào vết thương bằng tay không

2. Cho các chất kích thích vào vết thương như đất, dầu, lá thơm, lá trầu không…

3. Khâu vết thương: không được làm dập nát vết thương hoặc làm tổn thương rộng hơn, tránh khâu vết thương, trừ trường hợp chảy máu quá nhiều thì thắt mạch làm giảm chảy máu. Trong trường hợp bắt buộc phải khâu vết thương nên trì hoãn sau vài giờ đến 3 ngày và nên khâu ngắt quãng/bỏ mũi sau khi đã tiêm phong bế huyết thanh kháng dại vào tất cả các vị trí của vết thương.

4. Đốt vết thương

III. Chỉ định điều trị dự phòng bệnh dại

Chỉ định điều trị dự phòng dại tùy theo:

•         Tình trạng súc vật, hoàn cảnh bị cắn hoặc tiếp xúc với nguồn bệnh.

•         Tình trạng vết cắn, vị trí bị cắn.

•         Số lượng vết cắn.

•         Tình hình bệnh dại trong vùng.

1. Điều trị dự phòng sau phơi nhiễm cho những người chưa tiêm phòng dại

Phác đồ tiêm bắp:

•         Chỉ định tiêm: tất cả mọi người (không có chống chỉ định)

•         Kỹ thuật tiêm: tiêm bắp, người lớn tiêm ở vùng cơ delta cánh tay. Trẻ nhỏ tiêm ở mặt trước ngoài đùi.

•         Liều lượng: 0,5 ml/liều (đối với văc xin dại tế bào vero như verorab, Abhayrab) và 1ml/liều (đối với văc xin dại tế bào phôi gà tinh khiết như Rabipur)

•         Phác đồ tiêm: tiêm 5 liều vào ngày 0 (ngày tiêm mũi đầu tiên), ngày 3, ngày 7, ngày 14 và ngày 28 (tính từ mũi tiêm thứ nhất). Người lớn và trẻ em tiêm liều lượng như nhau

Phác đồ tiêm trong da:

•         Chỉ định tiêm: tất cả mọi người đều tiêm được (không có chống chỉ định)

•         Kỹ thuật tiêm: tiêm trong da.

•         Liều lượng: liều tiêm là 0,1 ml/mũi, tiêm 8 mũi vào các ngày: ngày 0, ngày 3, ngày 7 và ngày 28, mỗi ngày 2 mũi, tiêm trong da ở mặt trên ngoài cánh tay 2 bên. Người lớn và trẻ em tiêm như nhau.

2. Điều trị dự phòng sau phơi nhiễm cho người đã tiêm phòng bệnh dại

•         Xử lý vết thương  theo thường quy

•         Tiêm 2 mũi văc xin đường tiêm bắp hoặc trong da vào ngày 0 và 3 (tiêm trong da 0,1ml/mũi).

•         Không cần sử dụng huyết thanh kháng dại

IV. Tiêm huyết thanh kháng dại

1. Nguyên tắc: tiêm huyết thanh kháng dại càng sớm càng tốt ngay sau khi bị phơi nhiễm.

•         Đối với Huyết thanh kháng dại tinh chế từ huyết thanh ngựa: liều dùng là 40 IU/1 kg trọng lượng cơ thể. Chú ý thử phản ứng mẫn cảm trước khi tiêm (bằng Test trong da thử phản ứng).

•          Huyết thanh kháng dại chế từ huyết thanh người: liều dùng là 20 IU/1 kg trọng lượng cơ thể. Đối với huyết thanh người thường không cần thử phản ứng.

2. Cách tiêm HTKD

•         Thấm đẫm/phong bế vết thương bị cắn để cho HTKD thâm nhập được vào xung quanh và trong  vết thương càng nhiều càng tốt. Phần huyết thanh còn lại tiêm bắp sâu ở vị trí cách xa vị trí tiêm văc xin dại.

•         Trường hợp trẻ em bị nhiều vết cắn mà số lượng huyết thanh không đủ tiêm xung quanh các vết thương thì pha loãng huyết thanh trong nước muối sinh lý để đảm bảo tất cả các vết thương đều được thấm đẫm HTKD.

•         Trường hợp không thể tiêm HTKD ở ngày đầu, mà đã tiêm văc xin dại thì vẫn có thể tiêm HTKD trong vòng 7 ngày sau mũi tiêm văc xin đầu tiên.

 

 

 

Tin: Phan Đăng Tâm - TTTTGDSK (Tổng hợp)